रात्री घरात सगळे शांत झोपलेले असताना एखादी व्यक्ती अचानक उठते, डोळे उघडे ठेवून चालते आणि काही वेळाने पुन्हा अंथरुणात जाऊन झोपते, हे दृश्य पाहणाऱ्याला नक्कीच विचित्र वाटू शकते. सकाळी मात्र त्या व्यक्तीला रात्री काय घडलं याची काहीच आठवण नसते. हा प्रकार म्हणजे झोपेत चालणे, ज्याला Sleepwalking किंवा Somnambulism म्हणतात. पण माणूस झोपलेला असताना त्याचे पाय चालतात तरी कसे? त्या वेळी मेंदू पूर्णपणे बंद असतो का? झोप आणि जागेपणाच्या मधल्या अवस्थेत नेमकं काय घडतं?
अनेकांना वाटतं की झोपेत चालणारी व्यक्ती स्वप्नात जे पाहते ते प्रत्यक्षात करत असते, पण नेहमीच असं नसतं. शरीराची हालचाल, मेंदूची झोपेची अवस्था आणि जागरूकतेची पातळी यांच्यातील एक विचित्र गोंधळ यामागे असतो. विशेषतः लहान मुलांमध्ये हा प्रकार तुलनेने जास्त दिसतो आणि वय वाढल्यावर तो कमी होऊ शकतो.
काही वेळा थकवा, ताण, झोपेची कमतरता किंवा अनियमित झोप यामुळेही अशी घटना घडू शकते. सर्वात गंमतीची गोष्ट म्हणजे व्यक्ती काही साध्या हालचाली करू शकते, पण त्या वेळी तिची पूर्ण जाणीव जागी नसते. मग झोपेत चालताना डोळे उघडे का दिसतात? त्यांना आजूबाजूचं दिसतं का? त्यांना उठवणं सुरक्षित असतं का? या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरं जाणून घेताना झोपलेल्या मेंदूची एक रंजक बाजू समोर येते.
झोपेत चालताना मेंदूत काय घडतं?
झोप ही एकसारखी अवस्था नसते. रात्री मेंदू वेगवेगळ्या झोपेच्या टप्प्यांतून जातो. झोपेत चालण्याची घटना बहुतेक वेळा गाढ NREM(Non-Rapid Eye Movement Sleep) झोपेत घडते. या वेळी शरीर झोपलेलं असतं, पण मेंदूच्या काही भागांमध्ये हालचालींशी संबंधित क्रिया सुरू होऊ शकतात. जणू घरातील मुख्य दिवे बंद आहेत, पण काही खोल्यांमध्ये लहान दिवे अजून सुरू आहेत, अशी कल्पना करा. त्यामुळे व्यक्ती उठू शकते, बसू शकते किंवा चालू शकते, मात्र तिची विचार करण्याची आणि परिस्थिती समजून घेण्याची क्षमता पूर्णपणे जागी नसते.
म्हणूनच झोपेत चालणारी व्यक्ती विचित्र हालचाली करू शकते किंवा साध्या प्रश्नाला योग्य उत्तर देऊ शकत नाही. सकाळी आठवण न राहण्याचं एक कारण म्हणजे त्या वेळी मेंदूने घटना नेहमीच्या जागेपणीच्या आठवणीसारखी साठवलेली नसते. त्यामुळे हा प्रकार जाणीवपूर्वक केलेली कृती नसते.
झोपेत चालण्याची कारणं कोणती?
झोपेत चालण्यामागे एकच कारण नसतं. लहान मुलांमध्ये मेंदू आणि झोपेची पद्धत अजून विकसित होत असल्यामुळे हा प्रकार अधिक दिसू शकतो. कुटुंबात इतर कोणाला पूर्वी असा अनुभव असेल, तर काही लोकांमध्ये त्याची शक्यता वाढू शकते. झोप कमी होणे, सततचा थकवा, मानसिक ताण, ताप, अनियमित झोपेची वेळ किंवा अचानक बदललेली दिनचर्या हेही काही लोकांमध्ये कारणीभूत ठरू शकतात. काही औषधे किंवा इतर झोपेच्या समस्या यांच्याशीही संबंध असू शकतो.
उदाहरणार्थ, रोज रात्री वेगवेगळ्या वेळी झोपणाऱ्या व्यक्तीची झोप व्यवस्थित स्थिर राहत नाही. अशा वेळी मेंदूच्या झोपेच्या टप्प्यांमध्ये बदल होऊ शकतात. मात्र प्रत्येक झोपेत चालण्यामागे गंभीर समस्या आहे असं समजणं चुकीचं आहे. अनेक मुलांमध्ये हा प्रकार तात्पुरता असतो आणि वय वाढल्यानंतर कमी होतो.

झोपेत चालणाऱ्या व्यक्तीला दिसतं का?
झोपेत चालताना व्यक्तीचे डोळे अर्धवट किंवा पूर्ण उघडे दिसू शकतात. त्यामुळे ती पूर्णपणे जागी आहे असा गैरसमज होतो. प्रत्यक्षात तिची जाणीव आणि लक्ष जागेपणाइतके स्पष्ट नसू शकते. ती खोलीतून चालू शकते, एखाद्या वस्तूभोवती वळू शकते किंवा एखादं साधं काम करण्याचा प्रयत्न करू शकते. पण तिची प्रतिक्रिया मंद असू शकते आणि परिस्थितीचा अंदाज चुकीचा लागू शकतो.
म्हणूनच झोपेत चालणाऱ्या व्यक्तीला जिना, खिडकी, बाल्कनी किंवा धारदार वस्तू यांसारख्या धोक्यांपासून दूर ठेवणं महत्त्वाचं आहे. तिला अचानक घाबरवण्यापेक्षा शांतपणे परत अंथरुणाकडे नेणं योग्य ठरतं. झोपेत चालणाऱ्या व्यक्तीला सक्तीने जागं करणं नेहमी धोकादायक असतं असं नाही, पण ती घाबरू शकते किंवा गोंधळू शकते. शांत आवाजात बोलणं आणि सुरक्षित जागी नेणं अधिक उपयोगी ठरतं.
झोपेत चालणं थांबवण्यासाठी काय करता येतं?
सर्वप्रथम नियमित आणि पुरेशी झोप घेण्याची सवय महत्त्वाची आहे. रोज शक्यतो एकाच वेळेला झोपणे आणि उठणे, रात्री उशिरापर्यंत स्क्रीन वापरणं कमी करणं आणि झोपण्यापूर्वी मन शांत ठेवणं उपयोगी ठरू शकतं. घरात सुरक्षित वातावरण तयार करणंही आवश्यक आहे. दरवाजे आणि खिडक्या सुरक्षित ठेवणे, जमिनीवर अडथळे न ठेवणे आणि धोकादायक वस्तू दूर ठेवणे चांगलं.
जर झोपेत चालण्याच्या घटना वारंवार होत असतील, दुखापत होत असेल, मोठ्यांमध्ये हा प्रकार नव्याने सुरू झाला असेल किंवा दिवसा खूप झोप येत असेल, तर डॉक्टरांचा सल्ला घेणं योग्य आहे. झोपेची नोंद ठेवली तर घटना कोणत्या वेळी आणि कोणत्या परिस्थितीत घडतात हे समजण्यास मदत होऊ शकते.

प्रत्यक्ष जीवनातील उदाहरणे
१. समजा, आठ वर्षांचा आरव परीक्षेच्या दिवसांत रात्री उशिरापर्यंत अभ्यास करतो. काही दिवसांची झोप कमी झाल्यानंतर एका रात्री तो अंथरुणातून उठून हॉलमध्ये जातो आणि काही क्षणांनी परत झोपतो. सकाळी त्याला काहीच आठवत नाही. अशा प्रसंगी झोपेची कमतरता हा एक संभाव्य घटक असू शकतो.
२. एखादी व्यक्ती नेहमी रात्री अकराला झोपते, पण कामामुळे काही दिवस ती पहाटेपर्यंत जागी राहते. त्यानंतर झोपेची वेळ पुन्हा बदलल्यावर झोपेत चालण्याची घटना दिसू शकते. नियमित झोपेची सवय आणि सुरक्षित वातावरण अशा वेळी उपयोगी ठरू शकते.
🌟 रंजक माहिती
झोपेत चालणाऱ्या व्यक्तीचे डोळे उघडे असू शकतात, पण तिची जाणीव पूर्णपणे जागी नसते. काही लोक झोपेत बोलूही शकतात. लहान मुलांमध्ये हा प्रकार दिसला तरी तो अनेकदा मोठं झाल्यावर कमी होतो.
💡 उपयुक्त टिप
झोपेत चालणाऱ्या व्यक्तीला दोष देऊ नका किंवा घाबरवू नका. तिच्या खोलीत सुरक्षितता वाढवा, नियमित झोपेची सवय लावा आणि घटना वारंवार घडत असल्यास तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या.
🎯 सारांश
झोपेत चालणं ही झोप आणि जागेपणाच्या मधली एक विचित्र अवस्था आहे. यात शरीर काही हालचाली करू शकतं, पण जाणीव पूर्णपणे जागी नसते. गाढ NREM झोपेत हा प्रकार अधिक दिसतो. लहान मुलांमध्ये त्याची शक्यता तुलनेने जास्त असू शकते. झोपेची कमतरता, ताण आणि अनियमित दिनचर्या काही लोकांमध्ये कारणीभूत ठरू शकतात. झोपेत चालणाऱ्या व्यक्तीला शांतपणे सुरक्षित ठिकाणी नेणं महत्त्वाचं आहे. घरातील धोकादायक वस्तू आणि जागा सुरक्षित ठेवणं उपयोगी ठरतं. वारंवार घटना घडल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घेणं योग्य आहे. आपली झोप शांत दिसत असली तरी त्यामागे मेंदूची विलक्षण कामगिरी सुरू असते. म्हणूनच पुढच्या वेळी झोपेबद्दल विचार करताना आपल्या मेंदूचं हे रहस्य नक्की आठवा!
👉 अशाच रंजक विज्ञानविषयक गोष्टी सोप्या मराठीत जाणून घेण्यासाठी:
👉 रोज भेट द्या kutuhalkatta.in
📲 WhatsApp Channel फॉलो करा
कुतूहल जिवंत ठेवा… कारण प्रत्येक प्रश्नामागे एक भन्नाट उत्तर दडलंय!
